Zaczynając regularnie pisać, miałam w głowie tysiące pomysłów naraz. Żeby ich nie stracić, bo myśli są ulotne, wymyśliłam sobie system do ich przechowywania i szumnie nazwałam go Bankiem Pomysłów. System szybko okazał się chaosem, za dużo nieuporządkowanych myśli w jednym miejscu. Wpadłam więc na genialny pomysł, każdy wątek, czasem jedno zdanie, przenieść na wyższy poziom, czyli do tabelki w Excelu.
Siadam więc pisać kolejny artykuł. Otwieram swoje excelowe dziecko, piękne kolumny z tematem, źródłem, notatką, nie widzę tylko pomysłów.
Intuicję miałam dobrą, narzędzie zupełnie chybione. Jestem analityczna do szpiku kości, więc kiedy pomysły zaczęły mi przeciekać przez palce, zrobiłam to, co zrobiłby każdy umysł ścisły, zbudowałam tabelkę. Miała zaprowadzić porządek a zamiast tego zamknęła mnie w klatce.
Każde środowisko pracy szepcze coś do mózgu, zanim jeszcze dotkniesz klawiatury. Arkusz krzyczy jedno, trzymaj się ramy, wypełniaj pola, nie wychylaj się. Pusty, luźny dokument mówi coś przeciwnego, tu możesz się mylić, skakać po tematach, nikt nie patrzy. Mój mózg usłyszał rozkaz porządek i natychmiast przestał kojarzyć fakty.
Ktoś uszył garnitur pod siebie i nazwał go uniwersalnym
Zaczęłam kopać głębiej i wylądowałam w miejscu, którego zupełnie się nie spodziewałam. Przypomniał mi się mój nauczyciel biologii z liceum. Uparcie kazał nam rysować w zeszytach notatki w formie choinek, miało być kolorowo i graficznie. Twierdził, że to pomaga w zapamiętywaniu.
Guzik prawda. Mnie to nie pomogło ani razu, nawet zastanawiałam się przez moment, czy nie prowadzić dwóch zeszytów, dla niego i dla siebie. Na szczęście zwyciężyło lenistwo, a moje notatki zostały gęste od tuszu, słowo za słowem, żadnych gałązek i strzałek. Dziś dokładnie wiem, komu te choinki naprawdę pomagały. Jemu. Zbudował metodę pod własny mózg i uznał ją za uniwersalną. Tak samo robi dziś większość twórców aplikacji i guru produktywności. Projektują pod siebie i naiwnie zakładają, że zadziała na każdego.
Sześćdziesiąt milionów lat przewagi
I tu docieramy do sedna. Nie chcąc podporządkować się biologowi to nie był bunt nastolatki. Psychologia poznawcza od dawna wie, że ludzie mają dwa zupełnie różne sposoby mielenia myśli w głowie. Allan Paivio nazwał to teorią podwójnego kodowania. Mamy dwa osobne kanały, werbalny i obrazowy, i twój mózg ma jeden dominujący. Jesteś albo werbalny, albo wizualny. Kilka lat później Alan Richardson przekuł tę ideę na twarde narzędzie badawcze, tworząc kwestionariusz oceniający, czy myślisz głównie słowem, czy obrazem.
Zapomnij przy tym o starym micie wzrokowca i słuchowca. Psychologia dawno to pogrzebała. Tu gra toczy się o coś znacznie głębszego. Nie chodzi o to, jak wolisz wpuszczać dane do głowy, ale w jakim formacie twój twardy dysk je przechowuje i przetwarza.
Jeśli teraz zastanawiasz się, kto był pierwszy, obraz czy słowo to odpowiedź jest brutalnie prosta. Naczelne zaczęły rozbudowywać korę wzrokową jakieś sześćdziesiąt milionów lat temu. Musiały przetrwać, skacząc po drzewach w trzech wymiarach. Mowa przy tym to zaledwie niemowlak, liczący kilkadziesiąt tysięcy lat. Pismo to już w ogóle świeżak, zaledwie kilka tysięcy.
Mózg najpierw nauczył się widzieć, dopiero potem mówić, a na samym końcu pisać.
To nie sprzeczność, to dwa różne wymiary
Mogłabym w tym miejscu rzucić, że po prostu jestem werbalna, tylko i o tym nie wiedziałam. Żeby coś zapamiętać, muszę to ubrać w słowa. Wypowiedzieć, zapisać. Słowo dla werbalnych to podstawowa jednostka myślenia, a nie tylko jego ilustracja. Nawet obrazy werbalni mielą w głowie na słowa, zanim zaczną z nimi pracować.
Tu można na chwilę utknąć. Bo można kochać tabelki, oddychać analityką, i jednocześnie być werbalnym do szpiku kości. Teoretycznie werbalni powinni uciekać od arkuszy kalkulacyjnych z krzykiem, prosto w objęcia luźnego tekstu. Sprzeczności jednak nie ma.
W latach dziewięćdziesiątych Richard Riding udowodnił coś przełomowego. Styl poznawczy ma dwa całkowicie niezależne wymiary. Jeden to oś werbalny contra obrazowy, czyli jak formatujesz myśl. Drugi to całościowy contra analityczny, czyli jak organizujesz dane. Widzisz od razu las, czy liczysz poszczególne drzewa? Te osie się nie wykluczają. One się przecinają. Można być osobą werbalną i analityczną jednocześnie. Jedno zadanie pożera stronę analityczną, drugie werbalną. To ten sam mózg, tylko w innych trybach.
To nie jest metafora, żeby usprawiedliwić czyjąś alergię na wizualne narzędzia. To widać na skanach mózgu. W jednym z badań podzielono ludzi na myślących obrazem i myślących słowem, a potem zmierzono ich aktywność mózgu. U wizualizatorów mocniej pracowała kora wzrokowa. U werbalnych paliły się czołowe ośrodki językowe. Do tego mózg werbalnych wchodził częściej w tryb, który pojawia się, kiedy ktoś odcina się od bodźców z zewnątrz i zapada się do wewnątrz, dokładnie ten stan, w którym pomysł łapie się za ogon z jednego, luźno rzuconego w przestrzeń słowa.
Rynek gra znaczonymi kartami
Bądźmy uczciwi, rynek nie jest sprawiedliwy. Większość narzędzi internetowych wydaje się być projektowana przez wizualnych dla wizualnych. Nikt tego twardo nie zbadał wśród projektantów jako grupy zawodowej, więc traktuj to jako moją obserwację, nie naukowy fakt, ale jako marketingowiec wiem jedno, ładny interfejs sprzedaje się sam. Lśni na zrzutach ekranu, robi wrażenie na landing page’ach. Kolorowe kalendarze i eleganckie kafelki kupują wzrok, zanim ktokolwiek zdąży sprawdzić, czy narzędzie w ogóle pomaga myśleć. Brzydkie, ale piekielnie funkcjonalne narzędzie tekstowe przegrywa ten wyścig, zanim w ogóle padnie strzał startera.
Weźmy dwa konkretne przykłady. Notion to popularny internetowy notatnik z kolorowymi stronami i gotowymi szablonami na wszystko, od planera posiłków po firmową bazę wiedzy, wygląda świetnie na zrzucie ekranu. Obsidian to jego przeciwieństwo, zwykłe pliki tekstowe połączone linkami, bez żadnych ozdobników narzuconych z góry. Jeśli jesteś typem wizualnym, pokochasz Notion, bo porządkuje myśli kolorem i obrazem. Jeśli jesteś „werbalistą”, Obsidian będzie Twoim najlepszym pomocnikiem, bo nie stawia niczego między Tobą a tekstem, ja sama używam czegoś jeszcze prostszego, Google Docs do pisania i Arkuszy Google albo Excela do wszystkiego, co wymaga tabeli.
Werbalni mają jednego asa w rękawie
Jest jedno narzędzie, które faworyzuje językowych, i to najlepsza wiadomość w tym tekście. Werbalni mają dziś LLMy. Modele językowe wyrosły bezpośrednio z przetwarzania języka naturalnego. Ich dzisiejsza architektura powstała do rozwiązania problemu tłumaczenia tekstu. Trening sztucznej inteligencji polegał od pierwszego dnia na przewidywaniu kolejnego słowa. Obraz, głos i wideo doczepiono później, jako nakładki do systemu, który w swoim twardym rdzeniu myśli słowami, a nie pikselami. Nikt celowo nie zbudował tego pod werbalnych. Tak po prostu wyszło. Skutek jest jednak potężny. Pierwszy raz masz narzędzie, które dosłownie mówi Twoim językiem. Nie musisz już tłumaczyć swoich myśli na kolory i kafelki.
Wybierając aplikację do pracy, zastanów się najpierw, jakimi strukturami myśli w ogóle się posługujesz. Dobre narzędzie nie próbuje zmienić Twojego mózgu, tylko skraca dystans między tym, jak myślisz, a tym, co chcesz zbudować.
Werbalni nie odpuszczają dla tekstu, wizualizacje odpuszczają szybko
Zostaje do powiedzenia jeszcze jedno. Werbalni potrafią poprawiać tekst bez końca, siedzieć, wracać do akapitu, dłubać, aż są w stu procentach zadowoleni albo przynajmniej precyzyjnie wiedzą, co zgrzyta. Z rzeczami wizualnymi, prezentacjami, grafikami, bywa zupełnie inaczej. Ich „wystarczy” pojawia się podejrzanie szybko. Łatwo wziąć to za lenistwo albo brak cierpliwości. Wysokie standardy estetyczne wcale nie znikają, werbalny mózg widzi, kiedy obrazek nie gra, tylko nie ma warsztatu, żeby to naprawić. Mózg błyskawicznie kalkuluje stosunek wysiłku do efektu, orientuje się, że wynik będzie na minusie, i bez żalu zamyka temat, racjonalnie kapituluje.
Nie szukaj diagnozy. Szukaj wzorca.
Jeśli czytasz to i widzisz w tym siebie, nie biegnij robić darmowych testów w sieci. Test da ci tylko papierową etykietę, a etykieta bez kontekstu nie zmienia nic. Zamiast tego zrób prosty eksperyment. Zwróć uwagę, kiedy twoja praca płynie, a kiedy uderza w mur.
PROTIP
Przez siedem dni zapisuj tylko trzy rzeczy. Jakie narzędzie miałaś otwarte, jaki format był na ekranie i jaki typ zadania wykonywałaś. Tylko tyle. Po tygodniu wzorzec sam wyjdzie z ukrycia. Będzie wart więcej niż jakikolwiek kwestionariusz.
A jeśli widzisz siebie w którymś z typów, ale nie znalazłeś dla siebie idealnego narzędzia, mam dla ciebie dobrą wiadomość. Szykuję ich pełną mapę. Tych naturalnie werbalnych, tych wizualnych i tych, które budują mosty między nimi. Wszystko po to, żebyś nie musiał, tak jak ja kiedyś, próbować myśleć obrazem w narzędziu stworzonym dla kogoś, kto nigdy nie rozumiał twojego problemu.
A jeśli ciągle mało Wam tekstów o psychologii w marketingu przeczytajcie wpis o manipulacjach na webinarach. To kopalnia wiedzy o tym, jak myśli nasz mózg